เมื่อสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี กาญจนบุรีจึงต้องกลายเป็นเมืองหน้าด่านที่สำคัญต่อความอยู่รอดของไทย เพราะมีด่านติดต่อกันประเทศคู่สงครา คือ พม่า ถึง 2 ด่าน คือ ด่านพระเจดีย์สามองค์ อำเภอสังขละบุรี และด่านบ้องตี้ อำเภอไทรโยค ซึ่งไทยต้องทำสงครามกับพม่าทั้งหมดไม่น้อยกว่า 44 ครั้ง โดยเดินทัพผ่านกาญจนบุรีไม่น้อยกว่า 10 ครั้ง
 
เมืองกาญจนบุรีเดิม ตั้งอยู่ที่ตำบลท่าเสา ริมฝั่งแม่น้ำแควใหญ่ ใกล้เขาชนไก่ ซึ่งเป็นทำเลที่ตั้งเหมาะสม เนื่องจากเป็นช่องเขาที่พม่าจะต้องเดินทัพผ่าน เพื่อไปตีเมืองสุพรรณบุรีและอยุธยาต่อไป กล่าวคือ เมื่อพม่าเดินทัพเข้ามาทางด่านพระเจดีย์สามองค์ ไปตามลำน้ำแควน้อย จนเข้าถึงเมืองไทรโยค (เก่า) แล้วเดินตัดผ่านเช้าช่องเขา "ช่องกระบอก" มาลงลำน้ำแควใหญ่เพื่อไปตีเมืองด่านท่ากระดาน จากนั้นก็จะเดินไปตามที่ราบริมแม่น้ำ ข้ามแม่น้ำแควใหญ่ที่แก่งเรียง และม่องคอย ผ่านด่านกรามช้าง ช่องสะเดา มาตีเมืองกาญจนบุรีเก่าที่บ้านท่าเสา แล้วลงสู่ที่ราบผ่าน บ้านหนองขาว พนมทวน พังตรุ อู่ทอง มุ่งไปทางเหนือ เพื่อตึเมืองสุพรรณบุรีเป็นด่านที่ 2 ต่อไป
 
กองทัพไทยที่ยกออกไปตีพม่าครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนเรศวรฯ และสมเด็จพระนารายฯ์ฯ ก็ต้องยกผ่านไปทางเมืองกาญจนบุรี แม้ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ยกกองทัพไปตีเมือทวาย ก็เสด็จทางเรือเข้าแม่น้ำน้อย เขตไทรโยค ขึ้นบกที่เมืองท่าตะกั่ว ออกไปทางช่องเขาสูง เพราะฉะนั้นเมืองกาญจนบุรีจึงเป็นสนามรบที่สำคัญทั้งของฝ่ายกองทัพไทยและฝ่ายกองทัพพม่า
สงครามครั้งสำคัญในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ที่มีความสำคัญต่อความอยู่รอดของชาติไทย คือ สงคราเก้าทัพ  สงครามที่ท่าดินแดงและสามสบ ที่มีสมรภูมิรบอย่างดุเดือดในเขตเมืองกาญจนบุรี
 
ในสมัยนี้พม่าเปลี่ยนเส้นทางเดินทัพใหม่ แทนที่จะยกกองทัพบกอย่างเดียว กลับล่องเรือมาตามลำน้ำแควน้อยเข้าเข้าสู่แม่น้ำแม่กลองมุ่งเข้าตีกรุงเทพฯ ดังนั้นเมืองกาญจนบุรีที่ลาดหญ้าจึงหมดความสำคัญลง และได้เลื่อนฐานทัพมาตั้งรับข้าศึกอยู่ที่ปากแพรกหรือลิ้นช้าง ซึ่งเป็นจุดบรรจบของแม่น้ำสองสาย คือ แควน้แยและเควใหญ่ เป็นต้น กำเนิดแม่น้ำแม่กลองไหลไปสู่เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรีใหม่ได้ก่อสร้างโดยถืออิฐก่อปูนขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 เมื่อปี พ.ศ. 2375 เพื่อตั้งรับข้าศึก และยังสะดวกในการติดต่อค้าขายกับเมืองราชบุรี ดังนั้นเมืองกาญจนบุรีที่บ้านท่าเสาจึงถูกปล่อยทิ้งร้างไป และต่อมาอีกไม่นานพม่าคู่สงคราของไทยก็ตกเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษไปในที่สุด กาญจนบุรีจึงมีความสงบสุขเรื่อยมา

หน้าต่อไป